وزوان

گویش مردم وزوان بازمانده ای از زبان های اوستایی، پارسی باستان، پهلوی، سغدی، سکایی، پارسیک و ... است و در حاشیه کویر و در میان سرزمین های نشسته بر سینه کویر می توان مردمی را یافت که با گویش هایی نزدیک به این گویش تکلم می کنند. برخی، از این گویش و گویش های مشابه آن به عنوان گویش های میانی ایران نام می برند. این گویش ها به مرحله زبانی نسبتاً یکپارچه ای باز می گردند که با نوآوری های مشترک بسیاری، از مرحله زبانی پیشین جدا شده است. مرحله پیشین این زبان ها همان زبان مادر هند و ایرانی است که در نتیجۀ پیوندهای نزدیک زبان های ایرانی و هند و آریایی، به عنوان زبان بازسازی شده ای که تنها تفاوت های گویشی اندکی از خود نشان می دهد به دست می آید.

نوآوری های تردد ناپذیر آوایی، ماهیت محافظه کارانه – کهن گرای ایرانی باستان را تحت تأثیر قرار داده است، به ویژه پیدایی تحول های گوناگون از یک قاعدۀ یکپارچۀ ایرانی آغازین در تک تک زبان های ایرانی باستان که از این را ه فارسی باستان و اوستایی و دیگر گویش های نه چندان شناخته شدۀ ایرانی، کم و بیش تأثیر آن را حفظ کرده اند.

این دگرگونی قوی درون ایرانی، احتمالاً به دلیل کاهش پیوندهای میان طوایف از هم پراکنده شدۀ ایرانی و نیز تأثیرهای نژادی و زبانی اقوام بومی – که شماخته ترینشان ایلامی ها هستند – بوده است که نژادهای ایرانی را که بیش از پیش در موج هایی از پی هم، از خاستگاه ایرانی به تدریج در حال ترک شدن، به منزلگاه نهایی و تاریخی خود رهسپار بودند، در خود جذب می کردند.(اشمیت،1989، 59.60)

برخی گویش مردم وزوان را راجی یا رایجی نیر می نامند. در حال حاضر مردم نواحی برخوار و میمه، دلیجان، نائین، اردستان، جوشقان قالی، خمینی شهر، نطنز، جرقویه و زردشتیان یزد و کرمان تا حدودی در محاورات خود از گویش هایی نزدیک به این گویش استفاده می کنند و می توان نتیجه گرفت که در دورانی پیش از اسلام در این نواحی به یک زبان تکلم می شده و به مرور و با تشکیل سرزمین های مستقل، زبان مذکور به گویش های مختلفی که امروزه تعدادی از آنها باقی است تقسیم شده و در طی سالیان دراز این گویش ها از مبدأ خود فاصله گرفته و به این وضع در آمده که مثلاً در منطقه ای مثل میمه چند گویش متفاوت و تقریباً نزدیک به هم وجود دارد و مردم هر شهر و روستایی به گویشی مجزا از سایر شهر و روستاهای منطقه سخن می رانند.

استاد جلال همایی این گویش ها را برخاسته از زبان پهلوی دانسته که برخی از شاعران نیز اشعارشان نزدیک به این گویش هاست مانند بندار رازی و بابا طاهر همدانی.

گویش مردم وزوان نقاط مشابهی با زبان های باستانی ایرانی دارد که قابل توجه و قابل تأمل می نماید.